INNE ZAMKI POWSTAŁE ZA BOLKA I

  1. Do zamków powstałych prawdopodob­nie jeszcze w XIII w., a więc za Bolka I, zaliczyć wypadnie Gryf koło Lwówka i Wleń koło Jeleniej Góry. Obydwa były w póź­niejszych wiekach przebudowywane i obydwa są dziś już tylko ruinami. Jak już wspomniano, dzieło fortyfikacji Śląska, podjęte przez Bolka I, kontynuował gorliwie w XIV w. Bolko II. To z jego inicjatywy powstały na Śląsku m. in. takie zamki, jak Czocha, Chojnik czy Grodno. Pierwsza z tych warowni, przebudowana w XVI w. i spalona w roku 1793, na początku XX w. została całkowicie zrekonstruowana. 

KSIĄŻ KOŁO WAŁBRZYCHA

  1. Zamek przechodził jeszcze znaczne prze­budowy, zwłaszcza w okresie renesansu (kiedy to znany włoski architekt Jakub Parr wprowadził wiele innowacji do układu przestrzennego zamku, ozdobił pięknymi attykami mury i wieżę, nadto unowocześnił sam system fortyfikacyjny obiektu) — zasad­nicza jego bryła, surowa, masywna, z groźną basztą, pozostała do dziś właściwie nie zmieniona (ryc. 139).Innym zamkiem zbudowanym przez Bolka I świdnickiego (w 1292 r.) jest Książ koło Wałbrzycha. W ciągu wieków obiekt ten przechodził liczne przebudowy, które zatarły jego pierwotny charakter. W latach 1548—1555 zamek przekształcony został w rezydencję renesansową, do której w latach 1718—1734 dobu­dowano jeszcze pałac barokowy. Kolejną rozbudowę przyniosły czasy romantyzmu, wreszcie podczas ostatniej wojny zamek uległ ostatecznej już modernizcji, z przeznaczeniem na kwaterę Hitlera. Obecnie trwają tu prace restauracyjne. Warto może tyl­ko dodać, że dziś zespół zamkowy w Książu należy do najwięk­szych kubaturą w Polsce. 

ZAMEK W BOLKOWIE

  1. Zamek w Bolkowie powstawał w dwu etapach. W pierwszym (1277—1293) z fundacji Bolka I zbudowano — na wysokim wzgórzu, oblanym wodami Nysy Szalonej — masywny, wysoki donżon, założony na planie zbliżonym do koła, od strony połud­niowej przechodzącego w ostrze. Na zachodzie Europy podobnie ukształtowane wieże występowały dość często, w Polsce zaś don­żon w Bolkowie jest jedynym takim przykładem. Obok wieży zbudowano w tym samym czasie mieszkalny piętrowy dom ksią­żęcy, o murach dostatecznie grubych, by mogły również stano­wić element obronny. Całość musiała być zapewne otoczona wa­łami lub częstokołem. Wkrótce jednak, bo w pierwszej połowie XIV w., te zewnętrzne umocnienia zastąpiono masywnym mu­rem obronnym.

WZNIESIONY Z CEGŁY

  1. Wzniesiony z cegły, składał się pierwotnie z książę­cego palatium, flankowanego przez trzy potężne baszty, z któ­rych dwie — św. Piotra i św. Jadwigi — przetrwały do dziś, choć ich górne partie, z krenelażami, pochodzą już z piętnastowiecz- nej przebudowy. Późniejsze wieki, zwłaszcza czasy renesansu, przyniosły niemal całkowitą przebudowę wczesnogotyckiej wa­rowni w okazałą rezydencję. Intensywniejsze akcje budowlane w dziedzinie architektury obronnej przynosi schyłek XIII w., przy czym dzielnicą wiodącą na tym polu jest Śląsk. Wielkie zasługi położyli zwłaszcza ksią­żęta świdnicko-jaworscy Bolesław I i Bolesław II, do końca swych dni skutecznie walczący o zachowanie pełnej niezawisło­ści swych księstw, a nawet o ich poszerzenie (Bolesławowi II pod koniec panowania, od 1364 r., podlegały środkowy i Dolny Śląsk oraz znaczna część Łużyc). 

WIEŻE OBRONNO- MIESZKALNE

  1. Wieże obronno-mieszkalne, w rodzaju siedlęcińskiej, powsta­wały w Polsce przez całe średniowiecze, a nawet i w czasach no­wożytnych. Wznosili je głównie rycerze, którzy: po pierwsze — nie dysponowali środkami inwestycyjnymi na budowę większych zamków, po drugie zaś — nie mogli budować większych warow­ni, gdyż zabraniali im tego królowie i książęta, w obawie o włas­ną dominację w państwie. Z zachowanych jeszcze do dziś, w lep­szym lub gorszym stanie, przykładów średniowiecznych rycer­skich wież obronno-mieszkalnych wymienić można, prócz sie­dlęcińskiej, m. in. wieże: w Świnach koła Jawora — zbudowaną w XIV/XV w. przez ród Swinków, Rakowicach Małych koło Lwówka Śląskiego — z XV/XVI w., Gołańczy koło Wągrowca — wzniesioną w XIV/XV w. przez rycerski ród Pałuków czy w Pastuchowie koło Świdnicy

W SYTUACJI OSŁABIENIA POLSKI

System feudalny nie znajdował się jeszcze w owym czasie w tej fazie zaawansowania, w której możni wła­ściciele dóbr ziemskich mieliby poważny wpływ na bieg polityki państwowej. Pod koniec XI i w XII w. sytuacja poczęła się jed­nak zmieniać. Coraz liczniejsza grupa feudałów większą wagę zaczęła poświęcać sprawie bogacenia się, kosztem pomniejszania swobody ludności chłopskiej, zależnej, niż rzemiosłu rycerskie­mu. W sytuacji osłabienia Polski, jej podziału na liczne, zwaśnio­ne księstwa Piastowiczów, zmieniło się i budownictwo obronne. XII—XIII w. — to czasy na ogół niewielkich, niekiedy bronio­nych zaledwie przez kilkuosobową załogę grodów. Jeden ród czy nawet tylko rodzina rycerska nie potrzebowała dużej warowni; nie miałby zresztą kto jej bronić. 

ROZRZUCONE PO KRAJU SILNE GRODY

  1. Okres panowania pierwszych Piastów, zwłaszcza Miesz­ka I i Bolesława Chrobrego, znamionują w budownictwie obron­nym solidne grody o wielkich rozmiarach. Nic dziwnego: takie formy i rozmiary warowni po pierwsze dyktowała sytuacja po­lityczna, potrzeba skutecznej obrony przed potęgą . niemiecką nie zawsze pokojowo usposobionymi słowiańskimi sąsiadami oraz plemionami nadbałtyckimi, po drugie zaś — ułatwiała struk­tura społeczna i organizacyjna państwa o scentralizowanej wła­dzy. Rozrzucone po kraju silne grody pełniły zarazem funkcje ośrodków administracyjnych, a ich komendanci, zależni od księ­cia, administrację tę spełniali, będąc zarazem dowódcami oko­licznych ziemian-rycerzy, zobowiązanych na każde wezwanie stawić się zbrojnie.

POTĘŻNOŚĆ POLSKICH GRODÓW

  1. Jak owe grody były potężne — wystarczy przytoczyć kilka przykładów. Do najwarowniejszych należeć musiały książęce w Gnieźnie, Poznaniu czy Wrocławiu. Ich drewniano-ziemne umocnienia sięgały do około 10—12 m wysokości, podstawa wału osiągała natomiast 20 m szerokości. Poprzedzała go szeroka ława kamienna . Tak masywnej konstrukcji rzeczywiście nie sposób było wziąć szturmem. Doświadczyły tego zresztą armie cesarzy Henryka II i Henryka V, które bezskutecznie oblegały m.in. grody we Wrocławiu, Głogowie, Niemczy, Bytomiu nad Odrą. Prócz wymienionych do najwarowniejszych grodów wzniesionych w czasach pierwszych Piastów zaliczyć jeszcze trzeba m. in. Szczecin, Wolin, Kołobrzeg, Gdańsk, Santok, Kłodzko, Kraków, Kruszwicę.